Αιτία και αφορμή για τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 υπήρξε το κρητικό ζήτημα. Βάσει των αποφάσεων του Συνεδρίου του Βερολίνου (1878), η Οθωμανική Αυτοκρατορία υποχρεώθηκε, μεταξύ άλλων, να εφαρμόσει τον οργανικό νόμο του 1868 (γνωστό ως Σύμβαση της Χαλέπας). Η μη τήρηση της Σύμβασης της Χαλέπας οδήγησε σε εξεγέρσεις με σημαντικότερη αυτή του 1896, η οποία κατέληξε σε σφαγές του χριστιανικού πληθυσμού στα Χανιά τον Ιανουάριο του 1897 και προκάλεσε την εμπλοκή τόσο των Μεγάλων Δυνάμεων όσο και της Ελλάδας. Το έντονο διπλωματικό παρασκήνιο, οι ταπεινωτικές, για την Ελλάδα, αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων, όπως και η διπλωματική της απομόνωση και ο επαναστατικός αναβρασμός που αναζωπυρωνόταν από τη δράση της Εθνικής Εταιρείας στην Αθήνα οδηγούσαν με μαθηματική ακρίβεια στον πόλεμο με την Τουρκία.

Στις 15 Μαρτίου 1897 ο διάδοχος Κωνσταντίνος με το βαθμό του αρχιστρατήγου αναχώρησε για το θεσσαλικό μέτωπο. Η εισβολή των ενόπλων ανδρών της Εθνικής Εταιρείας στη Μακεδονία υπήρξε το casus belli, και στις 5 Απριλίου η Οθωμανική Αυτοκρατορία διέκοψε επίσημα τις σχέσεις της με το ελληνικό Βασίλειο. Ο πόλεμος είχε ξεκινήσει.

Η εδαφική διαμόρφωση του βορείου συνόρου της Ελλάδος με την Οθωμανική Αυτοκρατορία υπαγόρευε την ύπαρξη δύο διαφορετικών και ανεξάρτητων μεταξύ τους θεάτρων πολέμου, του ηπειρωτικού και του θεσσαλικού, με σημαντικότερο το δεύτερο, όπου και διοχετεύτηκε το μεγαλύτερο μέρος των ελληνικών δυνάμεων. Στο θεσσαλικό μέτωπο υπήρξαν δύο μεραρχίες, στη Λάρισα με διοικητή τον Ν. Μακρή και στον Αλήφακα υπό τον συνταγματάρχη πεζικού Γ. Μαυρομιχάλη. Στο ηπειρωτικό μέτωπο είχαν σταλεί δύο μεραρχίες με επικεφαλής τον συνταγματάρχη πυροβολικού Θρασύβουλο Μάνο. Οι οθωμανικές δυνάμεις είχαν αρχιστράτηγο τον Ετέμ Πασά και επιτελάρχη τον Σεφτέκ Πασά. Στην πρώτη φάση του πολέμου, γνωστή ως «μάχη των συνόρων», έγιναν πολυήμερες και συγχρονισμένες πολεμικές συγκρούσεις στα βόρεια σύνορα της Θεσσαλίας στις τρεις διαβάσεις προς τη Μακεδονία, αυτές του Νέζερου, της Μελούνας και του Ρεβενίου. Οι ελληνικές δυνάμεις κράτησαν τις θέσεις τους έως τις 12 Απριλίου 1897, όταν, μετά τη μάχη των Δελεριών, ξεκίνησε η γενική αποχώρηση των Ελλήνων από τον Τύρναβο προς τη Λάρισα.

Με τη φυγή Ελλήνων πολιτών και στρατιωτών, οι Οθωμανοί κατέλαβαν τον Τύρναβο (12 Απριλίου 1897) και τη Λάρισα (13 Απριλίου 1897), ενώ η μάχη στο Βελεστίνο διήρκησε 10 μέρες χάρη στη δυναμική της ταξιαρχίας του στρατηγού Σμολένσκη (14 -24 Απριλίου). Η κατάληψη του Βόλου (26 Απριλίου 1897) και η μάχη στον Δομοκό στις 1897 έκριναν οριστικά την έκβαση του πολέμου υπέρ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η ανακωχή υπογράφτηκε έξω από τη Λαμία στις 7 Μαΐου 1897, ενώ συνθήκη ειρήνης υπογράφηκε στις 22 Νοεμβρίου στην Κωνσταντινούπολη, σύμφωνα με την οποία η Ελλάδα υποχρεώθηκε να πληρώσει μεγάλη πολεμική αποζημίωση στην Αυτοκρατορία και να της παραχωρήσει μικρό τμήμα της Θεσσαλίας.

Οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις

Τα πρώτα τέσσερα τάγματα ευζώνων (αργότερα συντάγματα) συγκροτήθηκαν το 1867. Επανδρώθηκαν, αρχικά, με εθελοντές, υπαξιωματικούς ή οπλίτες, που κατάγονταν από ορεινές περιοχές με αποστολή την φύλαξη της ελληνικής μεθορίου. Θεωρούνται πρόγονοι της μονάδας ορεινών καταδρομών και διακρίθηκαν ιδιαίτερα στους Bαλκανικούς Πολέμους, αλλά και στις υπόλοιπες ένοπλες συγκρούσεις της χώρας για τη γενναιότητα και την αποτελεσματικότητά τους. Λίγο πριν την έναρξη των εχθροπραξιών του πολέμου του 1897, στις 4 Μαρτίου το ΙΙ τάγμα ευζώνων αναχώρησε από την Αθήνα και μεταφέρθηκε στη Λάρισα. Στις 8 Απριλίου κατόπιν προσκλήσεως και άλλων εφέδρων υπό τα όπλα συγκροτήθηκε το XII τάγμα ευζώνων στο Αγρίνιο και τα λοιπά (VIII, IX,X αυθύπαρκτα τάγματα και το XIII Ευζώνων) στην Αθήνα.

Στον πόλεμο του 1897 εκτός από τις ελληνικές δυνάμεις πολέμησαν και εθελοντικά σώματα. Ένα από αυτά ήταν οι Γαριβαλδινοί με αρχηγό το στρατηγό Ριτσιώτη Γαριβάλδη. Το σώμα των 900 ανδρών (οι οποίοι δεν ήταν όλοι ιταλικής καταγωγής), οπλίσθηκε και συντηρήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση, και ενώθηκε με το στρατό της Θεσσαλίας πριν τη μάχη του Δομοκού, όπου έχασε ένα σημαντικό μέλος της, τον Ιταλό φιλέλληνα πολιτικό Antonio Fratti.

Τις παραμονές του πολέμου το ελληνικό πολεμικό ναυτικό φάνταζε ως ένα από τα ισχυρότερα πολεμικά μέσα, καθώς είχε εξοπλιστεί από το 1889 με τρία νέα θωρηκτά: «Σπέτσες», «Ύδρα» και «Ψαρά». Παρά ταύτα οι προσδοκίες δεν δικαιώθηκαν από τη δράση του ναυτικού ούτε στο Αιγαίο, ούτε στο Ιόνιο Πέλαγος. Ο στόλος της μοίρας του Αιγαίου πελάγους, με αρχηγό τον Κωνσταντίνο. Σαχτούρη περιλάμβανε τα θωρηκτά Ψαρά, Ύδρα, (με κυβερνήτες τους Κ. Χατζηκυριάκο και Ι. Βώκο), το τορπιλοβόλο Κανάρης με κυβερνήτη τον πρίγκηπα Γεώργιο, τον οπλιταγωγό «Μυκάλη» με κυβερνήτη το Γ. Κουντουριώτη και τον ατμοδρόμωνα «Αλφειός» υπό τον Π. Κουντουριώτη. Επίσης, περιλάμβανε και εννέα τορπιλοβόλα. Αργότερα προστέθηκαν και άλλα δύο πλοία. Η μοίρα αυτή ναυλουχούσε στον ευβοϊκό κόλπο.

Δυστυχώς τα πλοία παρέμειναν σε αδράνεια όταν ξέσπασε ο πόλεμος. Λόγω της κακής συνεργασίας του Υπουργείου Ναυτικών με τον αρχηγό της ανατολικής μοίρας, Σαχτούρη, όλες οι επιχειρήσεις του ναυτικού απέτυχαν. Ο Σαχτούρης τέθηκε σε διαθεσιμότητα, ενώ ο σημαιοφόρος Ιωάννης Κόκκορης που κατηγόρησε το Σαχτούρη ως προδότη τιμωρήθηκε πειθαρχικά, καθώς η καταγγελία του προς τον Υπουργό Ναυτικών και τον Πρόεδρο του Αρείου Πάγου είχε προκαλέσει σάλο στη Αθήνα.

Τις παραμονές του πολέμου το ελληνικό πολεμικό ναυτικό φάνταζε ως ένα από τα ισχυρότερα πολεμικά μέσα, καθώς είχε εξοπλιστεί από το 1889 με τρία νέα θωρηκτά: «Σπέτσες», «Ύδρα» και «Ψαρά». Παρά ταύτα οι προσδοκίες δε δικαιώθηκαν από τη δράση του ναυτικού ούτε στο Αιγαίο, ούτε στο Ιόνιο Πέλαγος. Ο στόλος της μοίρας του Αιγαίου πελάγους, με αρχηγό τον Κ. Σαχτούρη περιλάμβανε τα θωρηκτά «Ψαρά», «Ύδρα», (με κυβερνήτες τους Κ. Χατζηκυριάκο και Ι. Βώκο), το τορπιλοβόλο «Κανάρης» με κυβερνήτη τον πρίγκιπα Γεώργιο, τον οπλιταγωγό «Μυκάλη» με κυβερνήτη το Γ. Κουντουριώτη και τον ατμοδρόμωνα «Αλφειός» υπό τον Π. Κουντουριώτη. Επίσης, περιλάμβανε και εννέα τορπιλοβόλα. Αργότερα προστέθηκαν και άλλα δύο πλοία. Η μοίρα αυτή ναυλοχούσε στον ευβοϊκό κόλπο.

Ωστόσο, όταν ξέσπασε ο πόλεμος τα πλοία παρέμειναν σε αδράνεια. Οι επιχειρήσεις που διατάχθηκε να κάνει υπήρξαν όλες αποτυχημένες. Βασική αιτία της δυσλειτουργίας αυτής, ήταν η κακή συνεργασία του Υπουργείου Ναυτικών με τον αρχηγό της ανατολικής μοίρας, Σαχτούρη, που έδειξε ανυπακοή και δεν εκτέλεσε σωστά τις διαταγές του Υπουργείου. Η κατάσταση πήρε επικίνδυνες διαστάσεις όταν, εξαιτίας της στάσης του αρχηγείου της ανατολικής μοίρας, ο Υπουργός Ναυτικών επιχείρησε να παραιτηθεί, ενώ ο σημαιοφόρος Κόκορης κατήγγειλε τον Σαχτούρη αφήνοντας να εννοηθεί ότι η στάση του υπήρξε προδοτική. Ο Σαχτούρης τέθηκε σε διαθεσιμότητα, ενώ ο Κόκορης τιμωρήθηκε πειθαρχικά, καθώς η καταγγελία του προς τον Υπουργό Ναυτικών και τον Πρόεδρο του Αρείου Πάγου είχε προκαλέσει σάλο στη Αθήνα.